Ngứa tai dai dẳng ở người cao tuổi: vì sao càng lớn tuổi tai càng hay ngứa?

Tác giả: Bác sĩ Phùng Tiến Hiệu — Bác sĩ đa khoa, chuyên sâu Tai Mũi Họng (Cao học TMH, Đại học Y Hà Nội); Giám đốc & phụ trách chuyên môn Phòng khám Bác sĩ Hiệu Tai Mũi Họng (Long Biên).

Một buổi chiều muộn, có bác trai gần 70 tuổi được con gái dìu vào phòng khám của tôi. Bác ngồi xuống, chưa kịp chào đã đưa tay lên ngoáy tai. Con gái bác thở dài: “Bác sĩ ơi, bố cháu ngứa tai cả tháng nay. Đêm nào cũng dậy ngoáy, mất ngủ, người cứ bần thần.”

Tôi hỏi bác ngứa thế nào. Bác kể, giọng bực bội mà mệt mỏi: “Nó ngứa sâu ở trong, ngứa buốt lên tận óc. Càng ngoáy càng đã mà càng ngoáy lại càng ngứa. Sáng ra tai khô rát, có khi bong ra mấy vảy nhỏ, thi thoảng rịn tí nước.” Bác lại thêm: “Tôi đeo máy trợ thính hơn năm nay, đeo vào là nóng, là ngứa, khó chịu lắm.”

Tôi soi tai bác. Ống tai bên phải da đỏ, bong tróc từng mảng mỏng như da tay nứt nẻ mùa đông. Ráy tai gần như không còn — ống tai khô cong. Có vài vết xước nhỏ do ngoáy. Không có mủ, không sưng to. Tôi hiểu ngay vì sao bác khổ đến thế.

Nhưng điều tôi để ý nhất hôm ấy không phải cái tai. Là ánh mắt bác. Đằng sau sự bực bội, có một nỗi sợ ít người nói thành lời: “Liệu cái ngứa này có ăn sâu vào trong, có làm hỏng nốt cái tai vốn đã nghe kém của mình không?”

Tôi muốn nói với anh chị điều này trước tiên, cũng là điều tôi nói với bác hôm ấy: ngứa tai dai dẳng ở người lớn tuổi hầu như không phải vì tai bẩn, mà vì tai đã “khô” đi theo tuổi. Đây là chuyện rất thường gặp, khó chịu, hay tái, nhưng phần lớn kiểm soát được nếu tìm đúng nguyên nhân. Tôi không hứa với anh chị sẽ “khỏi hẳn không bao giờ ngứa lại” — không bác sĩ tử tế nào hứa được như vậy. Nhưng tôi tin, khi hiểu đúng vì sao, anh chị sẽ bớt hoảng và biết mình cần làm gì.

Chúng ta cùng bóc từng lớp một nhé.

Vì sao càng lớn tuổi tai càng hay ngứa?

Câu trả lời ngắn gọn: Càng lớn tuổi, da ống tai càng mỏng và khô đi, tuyến tiết ráy hoạt động kém dần, khiến tai mất bớt “lớp dầu bảo vệ” tự nhiên — mà da khô thì sinh ngứa, y như da tay nứt nẻ mùa đông.

Anh chị hình dung thế này. Ống tai của chúng ta giống một con hẻm nhỏ, sâu, hơi cong. Bình thường, thành con hẻm ấy được phủ một lớp dầu mỏng — chính là ráy tai và chất nhờn do các tuyến trong ống tai tiết ra. Lớp dầu này quý lắm: nó giữ ẩm cho da, chống thấm nước, ngăn vi khuẩn và nấm bám vào. Giống như lớp sáp người ta phủ lên thân xe để bảo vệ nước sơn — mưa nắng hắt vào cũng trôi đi, không thấm.

Khi còn trẻ, “nhà máy” tiết dầu này chạy khỏe. Nhưng theo tuổi, da toàn thân mỏng đi, khô đi — da tay, da chân, da mặt người già hay khô ráp nứt nẻ, thì da trong ống tai cũng không ngoại lệ, thậm chí còn nhạy hơn vì nó mỏng manh. Tuyến tiết ráy hoạt động lờ đờ dần. Lớp dầu bảo vệ mỏng đi, có khi gần như biến mất.

Da mất lớp dầu thì khô. Da khô thì căng, nứt vi mô, và ngứa. Đúng cái cảm giác da tay khô nẻ mùa đông mà ta hay gãi — chỉ khác là nó nằm sâu trong con hẻm nhỏ, nơi tay ta khó với tới, nên càng bứt rứt. Ngứa lại thường nặng lên về đêm, khi da khô hơn và không có gì làm ta phân tâm — nên nhiều bác như bác trai kia phải bật dậy giữa đêm để ngoáy.

Vậy nên tôi hay nói với con cháu người bệnh: ngứa tai của ông bà không phải “bẩn nên ngứa”. Ngược lại là đằng khác — tai đang quá “sạch dầu”, quá khô. Người trẻ ngứa tai thường do ẩm, do nước, do ngoáy nhiễm trùng; còn ở người lớn tuổi, gốc rễ hay nằm ở chữ khô. Hiểu điểm này rồi, ta mới thấy vì sao có những yếu tố khác cộng thêm khiến tai người già ngứa nặng hơn hẳn.

Ngoài tuổi tác, còn gì khiến tai người già ngứa nặng hơn?

Câu trả lời ngắn gọn: Bệnh nền như tiểu đường, bệnh da (chàm/eczema, vảy nến), nhiễm nấm ống tai, và đặc biệt việc đeo máy trợ thính bịt kín ống tai — tất cả đều cộng thêm vào nền da khô sẵn có, khiến ngứa nặng và dai dẳng hơn.

Tôi hay nói với học trò: tai ngứa hiếm khi chỉ có một thủ phạm. Ở người cao tuổi càng đúng, vì trên một nền da đã khô sẵn, chỉ cần thêm một yếu tố là bùng lên. Tôi thường bóc từng lớp thế này với người bệnh.

Tầng thứ nhất — bệnh da. Chàm (eczema) và vảy nến không chỉ nổi ở khuỷu tay hay da đầu; chúng có thể “trú” trong ống tai. Da vốn đã khô do tuổi, nay thêm bệnh da mạn tính, thì ngứa và bong vảy càng dữ. Nhiều bác bị vảy nến nhiều năm mà không ngờ tai ngứa cũng là do nó.

Tầng thứ hai — tiểu đường. Đường huyết cao lâu ngày làm da khô hơn, dễ nhiễm trùng hơn, và làm chậm lành vết thương. Tôi luôn hỏi kỹ tiền sử tiểu đường ở các bác ngứa tai dai dẳng — không phải để dọa, mà vì nó đổi cách tôi theo dõi (tôi sẽ nói rõ ở phần cờ đỏ).

Tầng thứ ba — nấm ống tai. Con hẻm nhỏ khi ẩm, ấm và mất lớp dầu bảo vệ chính là môi trường lý tưởng cho nấm mọc. Khí hậu nóng ẩm của mình càng thuận cho nấm. Ngứa do nấm thường rất “sâu”, dai dẳng, kèm cảm giác ù, đầy tai, đôi khi có ít dịch hoặc mảng trắng/đen li ti. Nấm thì phải soi mới thấy — và nhỏ đại kháng sinh vào có khi còn nuôi nấm mọc tốt hơn.

Tầng thứ tư — máy trợ thính. Đây là điểm rất riêng của người lớn tuổi, và cũng là thủ phạm hay bị bỏ quên nhất. Cái máy hay nút tai nhét vào bịt kín miệng con hẻm. Ống tai trở nên bí, nóng, ẩm, lại thêm bề mặt máy cọ xát mỗi ngày vào lớp da vốn đã mỏng. Có bác còn dị ứng nhẹ với chất liệu nút tai. Nếu nút không được vệ sinh sạch, nó còn tích vi khuẩn nấm. Tất cả cộng lại: ngứa, đỏ, đôi khi trầy. Bác trai của tôi vướng đúng tầng này — bỏ máy ra là đỡ, đeo vào là ngứa.

Điều tôi muốn anh chị nhớ: ngứa tai ở người già hiếm khi chỉ do một nguyên nhân. Nó thường là nhiều tầng chồng lên nhau. Và đó cũng là lý do vì sao nhiều bác chữa mãi không dứt — nhưng trước khi bàn chuyện đó, có một cái vòng luẩn quẩn mà gần như ai cũng mắc.

Vì sao càng ngoáy tai lại càng ngứa hơn?

Câu trả lời ngắn gọn: Vì mỗi lần ngoáy, anh chị vừa cào xước lớp da vốn đã mỏng, vừa vét nốt chút “dầu bảo vệ” ít ỏi còn lại — da càng trầy, càng khô, càng viêm, nên càng ngứa dữ hơn. Đó là một vòng luẩn quẩn tự nuôi lấy nó.

Cái cảm giác ngoáy tai “đã” thật khó bỏ, tôi hiểu. Ngoáy vào, gãi trúng chỗ ngứa, sướng tê người. Nhưng anh chị ơi, đó là cái sướng vay lãi rất nặng.

Ta quay lại con hẻm nhỏ ban nãy. Da trong đó đã mỏng và khô sẵn. Giờ anh chị đưa cái tăm bông, cái que, có khi cả móng tay hay chìa khóa vào cạo cạo. Mỗi lần như thế là một lần làm trầy lớp da mong manh, tạo ra những vết xước li ti. Đồng thời, cái tăm bông ấy còn chùi sạch nốt chút dầu bảo vệ hiếm hoi. Vậy là con hẻm vừa bị cào rách tường, vừa bị lau mất lớp sáp cuối cùng.

Da trầy thì viêm nhẹ. Viêm thì kích thích các đầu dây thần kinh — và tín hiệu nó gửi lên não lại chính là ngứa. Thế là ngứa hơn. Ngứa hơn thì anh chị lại ngoáy. Ngoáy nữa lại trầy nữa. Cứ thế xoay vòng không điểm dừng, mà mỗi vòng da lại mỏng thêm một chút. Ngoáy cho ta cảm giác dễ chịu vài giây, rồi trả lại cơn ngứa nặng hơn vài giờ sau.

Đó là lý do cái cảm giác “càng ngoáy càng đã mà càng ngoáy càng ngứa” là có thật, không phải anh chị tưởng tượng.

Cái ngoáy ban đêm còn nguy hiểm hơn. Đang ngái ngủ, tay mạnh nhẹ không kiểm soát, dễ đẩy sâu, dễ làm trầy — thậm chí đụng cả màng nhĩ. Chưa kể, vết xước là cửa mở cho vi khuẩn và nấm đi vào; lúc ấy từ chỗ chỉ khô-ngứa, tai có thể chuyển sang viêm tai ngoài thật sự — sưng, đau, chảy dịch. Nhiều ca đến với tôi trong tình trạng ấy, gốc chỉ là một cái tăm bông dùng mỗi đêm.

Hiểu được vòng luẩn quẩn này rồi, ta sẽ trả lời được câu hỏi day dứt nhất: vì sao chữa hoài mà không khỏi.

Vì sao ngứa tai chữa hoài không khỏi, cứ tái đi tái lại?

Câu trả lời ngắn gọn: Vì hầu hết mới dập phần ngọn — nhỏ thuốc cho hết ngứa tạm — mà chưa đụng tới gốc: chưa dưỡng lại da khô, chưa kiểm soát bệnh nền, chưa trị dứt nấm nếu có, chưa bỏ ngoáy, và chưa chỉnh lại cách vệ sinh máy trợ thính. Gốc còn đó thì ngọn mọc lại.

Tôi hay ví thế này. Nhà đang dột. Ta lau khô sàn (dập ngứa) nhưng không vá mái (xử nguyên nhân). Trời mưa lần nữa, sàn lại ướt. Nhỏ thuốc nhỏ tai để hết ngứa cũng giống lau sàn — cần thiết để dễ chịu, nhưng chưa phải là vá mái. Muốn dứt, phải lau nhà khi trời còn dột — tức là vừa làm dịu triệu chứng, vừa bịt cái lỗ dột ở trên.

Vậy “mái dột” ở đây là gì? Là những mắt xích gốc mà điều trị vội vàng hay bỏ sót:

1. Chưa xử cái nền da khô. Da vẫn khô thì vẫn ngứa. Cần dưỡng ẩm, phục hồi hàng rào da — chứ không chỉ kháng viêm cho qua đợt.
2. Chưa kiểm soát bệnh nền. Đường huyết còn cao, chàm/vảy nến còn bùng, thì tai còn ngứa lại.
3. Chưa trị đúng nấm. Nếu là nấm mà lại nhỏ nhầm loại thuốc, nấm không chết, thậm chí còn dai hơn. Đây là lý do phải soi tai để biết chính xác là viêm da, vi khuẩn hay nấm trước khi dùng thuốc — không thể đoán mò.
4. Chưa bỏ ngoáy. Vòng luẩn quẩn ở phần trên vẫn quay đều thì thuốc nào cũng thua.
5. Chưa chỉnh máy trợ thính. Núm bẩn, đeo sai, không lau khô — ngày nào cũng “gieo mầm” lại.

Đây chính là chỗ tôi luôn tâm niệm trong nghề: tìm cho đúng nguyên nhân, và tư duy đa nguyên nhân — vì ở người già, cái ngứa hiếm khi chỉ do một thứ. Thường phải xử đồng thời vài tầng thì mới yên được lâu dài. Tìm đúng nguyên nhân rồi mới điều trị dứt điểm được. Vậy hướng xử lý đúng gồm những gì, và bác sĩ làm được gì hơn việc anh chị tự xoay ở nhà?

Bác sĩ làm gì khác với việc tôi tự nhỏ thuốc ở nhà?

Câu trả lời ngắn gọn: Ở nhà anh chị chỉ dập được cơn ngứa tạm thời và dễ làm sai; còn bác sĩ soi được tận trong ống tai để biết chính xác là da khô, vi khuẩn hay nấm, làm sạch tai an toàn, rồi xử đúng từng gốc một — cộng với việc quan trọng nhất là bỏ ngoáy, bỏ tăm bông.

Nhiều anh chị nghĩ ngứa tai thì ra hiệu thuốc mua lọ nhỏ tai là xong. Tôi hiểu, vì nó tiện. Nhưng vấn đề là: anh chị không nhìn thấy bên trong con hẻm của mình. Nhỏ nhầm thuốc thì hại nhiều hơn lợi — nhỏ kháng sinh khi thủ phạm là nấm chẳng hạn, ngứa sẽ nặng thêm.

Khi anh chị đến khám, việc đầu tiên tôi làm không phải kê thuốc, mà là soi tai. Cái đèn soi cho tôi nhìn thẳng vào thành ống tai và màng nhĩ. Tôi thấy được da chỉ khô-bong vảy (viêm da), hay đã đỏ-rịn dịch (nhiễm khuẩn), hay có mảng nấm trắng-đen đặc trưng, màng nhĩ còn lành hay không. Ba tình huống này xử lý khác nhau. Chỉ riêng bước nhìn được này đã quyết định phân nửa hướng điều trị — điều mà tự ở nhà không cách nào làm được. Đoán mò rồi nhỏ đại một loại thuốc là cách nhanh nhất khiến bệnh dai dẳng.

Việc thứ hai là làm sạch tai đúng cách tại phòng khám. Nếu có ráy vón, vảy bong hay mảng nấm bám, tôi lấy ra bằng dụng cụ chuyên dụng dưới ánh soi, nhẹ nhàng, không cào xước thêm — chứ không phải để anh chị tự moi ở nhà. Đây khác hẳn cái tăm bông: tăm bông đẩy bẩn vào sâu và làm trầy; còn làm sạch chuyên khoa là dọn con hẻm mà không phá tường. Sạch rồi thuốc mới thấm được vào da.

Về thuốc, tôi phải nói thẳng: loại gì, bôi hay nhỏ, bao lâu — đều do bác sĩ khám trực tiếp rồi chỉ định. Ngứa do nấm mà nhỏ nhầm thuốc kháng viêm chứa corticoid kéo dài có khi làm nấm bùng lên. Ngứa do khô mà cứ dùng kháng sinh thì vừa không trúng, vừa góp phần lạm dụng kháng sinh. Tôi xin anh chị đừng tự ra hiệu thuốc mua thuốc nhỏ tai về dùng dài ngày.

Song song, ta xử cái nền. Dưỡng ẩm và phục hồi da khô — trả lại phần nào lớp dầu bảo vệ đã mất, nhưng loại gì, dùng ra sao nên hỏi bác sĩ chứ đừng tự chế. Kiểm soát bệnh nền — bác nào tiểu đường thì giữ đường huyết ổn, bác nào vảy nến/chàm thì điều trị cả bệnh da. Với bác đeo máy trợ thính, tôi hướng dẫn vệ sinh máy và nút tai đúng cách, để ống tai được “thở”, và cân nhắc chất liệu nút tai phù hợp.

Và điều tôi nhắc đi nhắc lại: bỏ ngoáy tai, bỏ tăm bông. Đây là chìa khóa, và cũng là việc anh chị làm được ngay hôm nay mà không tốn đồng nào. Chừng nào còn ngoáy, cái vòng luẩn quẩn còn quay. Với bác trai của tôi, sau khi soi thấy viêm da khô là chính, chúng tôi làm sạch tai, xử da khô, chỉnh lại cách đeo máy và bác quyết tâm bỏ ngoáy. Nhưng có một nhóm người mà tôi phải dặn kỹ hơn hẳn — và đây là phần anh chị đừng bỏ qua.

Khi nào yên tâm — khi nào phải đi khám

Ngứa tai thoáng qua, thỉnh thoảng, không kèm dấu hiệu gì khác thì anh chị chưa cần lo. Nhưng có những mốc tôi mong anh chị để ý. Tôi chia làm hai mức cho dễ nhớ.

Tôi nói rõ chỗ này để anh chị hiểu, không phải để hoảng. Viêm tai ngoài ác tính không “ác tính” theo nghĩa ung thư — đó là cách gọi một nhiễm trùng nặng, nguy hiểm, thường gặp ở người tiểu đường lớn tuổi. Nó không phải số phận chung của mọi người ngứa tai. Nhưng ở người có bệnh nền, một cơn đau tai dữ dội thì đừng chần chừ. Đi khám sớm luôn tốt hơn.

Anh chị nên làm gì

1. Ngừng ngoáy tai và bỏ tăm bông, que sắt, móng tay, chìa khóa — đây là việc quan trọng số một, làm được ngay và không tốn đồng nào. Ngứa quá thì xoa nhẹ vành tai bên ngoài, tuyệt đối không thọc vào trong.
2. Không tự mua thuốc nhỏ tai dùng dài ngày, nhất là thuốc có kháng sinh hay corticoid — chờ bác sĩ soi tai và chỉ định. Nhỏ sai còn hại hơn không nhỏ.
3. Giữ tai khô ráo: sau khi tắm gội nghiêng đầu cho nước ra, lau nhẹ vành tai ngoài bằng khăn mềm, không thọc sâu, không đổ nước hay oxy già vào tai bừa bãi.
4. Vệ sinh máy trợ thính và nút tai đều đặn: lau nút tai mỗi ngày, để máy khô ráo qua đêm, tháo ra cho tai nghỉ khi có thể, tránh đeo khi tai đang ẩm.
5. Kiểm soát bệnh nền: bác tiểu đường giữ đường huyết ổn định; bác có chàm/vảy nến điều trị cả bệnh da.
6. Đặt lịch khám tai khi có dấu hiệu Mức 1, và đi ngay khi có dấu hiệu Mức 2.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao càng lớn tuổi tôi càng hay ngứa tai, hồi trẻ có bị đâu? Vì da ống tai mỏng và khô đi theo tuổi, tuyến ráy tiết kém, làm mất lớp dầu bảo vệ tự nhiên. Da khô thì ngứa — giống da tay nứt nẻ mùa đông. Đây là thay đổi tự nhiên của tuổi tác, không phải anh chị làm gì sai. Thêm bệnh nền và máy trợ thính thì ngứa nặng hơn.

Vì sao tôi chữa hoài mà cứ tái đi tái lại? Phần lớn vì mới dập ngứa tạm mà chưa xử gốc: da khô chưa được dưỡng ẩm, bệnh nền chưa kiểm soát, nấm chưa diệt hết, hoặc vẫn còn ngoáy tai. Cần tìm đúng nguyên nhân qua soi tai rồi xử từng tầng mới bền — dù tôi không hứa “khỏi hẳn không bao giờ tái”.

Đeo máy trợ thính bị ngứa thì phải bỏ máy sao? Không nhất thiết. Thường chỉ cần vệ sinh máy đúng cách, cho tai “thở”, xử da khô và đôi khi đổi chất liệu nút tai. Anh chị nên đi khám để bác sĩ chỉnh cùng — bỏ máy sẽ thiệt cho sức nghe vốn đã kém.

Ngứa tai có nguy hiểm không, có ảnh hưởng thính lực không? Đa số ngứa do da khô thì không nguy hiểm và không làm hỏng thính lực nếu được chăm đúng. Nhưng khi đau tai dữ dội, sưng, chảy mủ hôi, sốt — đặc biệt ở người tiểu đường hoặc suy giảm miễn dịch — thì cần đi khám ngay, vì có nguy cơ viêm tai ngoài ác tính.

Lời nhắn gửi

Bác trai hôm ấy, sau khi tôi soi và làm sạch tai, tôi chỉ cho bác thấy chính những vết xước do cái tăm bông gây ra. Bác cười hiền: “Hóa ra tôi tự hành mình.” Và tôi nói với bác câu bác cần nghe nhất: “Bác không bị gì nguy hiểm ăn sâu vào đâu. Tai bác ngứa vì khô và vì bị ngoáy nhiều quá thôi.” Bác thở phào — vì suốt một tháng, cái bác sợ nhất là điếc hẳn, chứ không phải cái ngứa.

Vài tuần sau, bác quay lại tái khám với nụ cười nhẹ nhõm hơn nhiều. Bác bảo: “Đêm tôi ngủ được rồi bác sĩ ạ.” Con gái bác ngồi bên, nhẹ cả người. Tôi không hứa với bác rằng tai sẽ không bao giờ ngứa lại — da đã khô theo tuổi thì cần chăm lâu dài. Nhưng bác đã hiểu vì sao mình ngứa, và biết mình phải làm gì. Với tôi, đó mới là điều chữa lành thật sự.

Nếu anh chị, hoặc bố mẹ ông bà mình, đang khổ vì cơn ngứa tai dai dẳng cả tháng trời, xin đừng nghĩ “chắc do tuổi già, chịu vậy thôi”. Ngứa tai người già có nguyên nhân rõ ràng và phần lớn xử lý được. Điều tôi mong là được đồng hành lâu dài cùng anh chị — tìm đúng nguyên nhân, điều trị đến nơi đến chốn, chứ không chỉ dập ngứa qua loa. Khi cần, anh chị có thể đặt lịch thăm khám tại Phòng khám Bác sĩ Hiệu Tai Mũi Họng (Long Biên) để tôi soi tai và cùng anh chị lên một lộ trình phù hợp.

Tìm đúng nguyên nhân — Điều trị dứt điểm — Đồng hành lâu dài.

Về tác giả

Bác sĩ Phùng Tiến Hiệu — Bác sĩ đa khoa, chuyên sâu Tai Mũi Họng (Cao học TMH, Đại học Y Hà Nội); Giám đốc & phụ trách chuyên môn Phòng khám Bác sĩ Hiệu Tai Mũi Họng (Long Biên). Tôi đã thăm khám, điều trị và phẫu thuật các bệnh lý Tai Mũi Họng cho hàng trăm nghìn lượt khách hàng, trong đó nhiều người bệnh nặng sẵn sàng đi xa cả trăm cây số để được khám đúng nguyên nhân. Triết lý của tôi: tìm đúng nguyên nhân, hạn chế lạm dụng kháng sinh, tư duy đa nguyên nhân, điều trị dứt điểm và đồng hành lâu dài — không xem nhẹ điều gì “do tuổi già”. “Chăm sóc sức khỏe và truyền cảm hứng để làm thay đổi cuộc sống của người khác trở nên tốt đẹp hơn.”

Miễn trừ y khoa

Bài viết mang tính chia sẻ kiến thức và giáo dục sức khỏe, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán và điều trị trực tiếp của bác sĩ. Ca bệnh nêu trong bài là tình huống giả định, ẩn danh nhằm minh họa, không phải một người bệnh cụ thể. Mỗi người một tình trạng khác nhau. Mọi loại thuốc, nhất là kháng sinh và corticoid, cần được bác sĩ khám và chỉ định. Nếu anh chị có triệu chứng bất thường, hãy đến cơ sở y tế chuyên khoa Tai Mũi Họng để được thăm khám.

Nguồn tham khảo

• Y văn chuyên khoa Tai Mũi Họng về viêm ống tai ngoài, viêm da ống tai và nấm ống tai **.
• Tài liệu về thay đổi da và tuyến tiết theo tuổi (lão hóa da, giảm tiết ráy) **.
• Tài liệu về viêm tai ngoài ác tính (necrotizing otitis externa) ở bệnh nhân tiểu đường/suy giảm miễn dịch **.
• Kinh nghiệm thăm khám lâm sàng tại Phòng khám Bác sĩ Hiệu TMH (Long Biên).