Sáng ngủ dậy một bên tai như bị bịt: khi nào nghe kém đột ngột là cấp cứu phải đi ngay?

Tác giả: Bác sĩ Phùng Tiến Hiệu — Bác sĩ đa khoa, chuyên sâu Tai Mũi Họng (Cao học TMH, Đại học Y Hà Nội); Giám đốc & phụ trách chuyên môn Phòng khám Bác sĩ Hiệu Tai Mũi Họng (Long Biên).

Có một buổi sáng thứ Hai, một bác trai ngoài sáu mươi ngồi xuống ghế khám của tôi, tay cứ vô thức bịt lấy tai bên phải. Bác kể: “Bác sĩ ơi, sáng Chủ nhật tôi ngủ dậy tự nhiên tai phải nó ù lên. Nghe như úp cái vỏ sò vào tai ấy. Con cháu nói chuyện bên phải là tôi phải nghiêng đầu sang. Điện thoại áp tai phải thì nghe tậm tịt.”

Tôi hỏi: “Thế từ hôm qua tới giờ là mấy ngày rồi ạ?”

Bác gãi đầu: “Hôm qua với hôm nay. Tôi tưởng ráy tai, ở nhà lấy tăm bông ngoáy mãi. Định để thêm vài hôm xem có tự đỡ không, ai ngờ nó còn ù thêm, lại hơi chóng mặt nữa.”

Tôi soi tai cho bác. Ống tai sạch, màng nhĩ bên phải trông bình thường, không đỏ, không có dịch. Nghĩa là cái tai “nhìn bên ngoài” chẳng có gì. Nhưng khi tôi đo sức nghe, tai phải của bác đã kém đi rõ rệt so với tai trái — và kiểu kém đó nằm ở phần tiếp nhận âm thanh sâu bên trong.

Tôi hiểu nỗi lo trong ánh mắt bác. Cái cảm giác một bên tai tự nhiên bị bịt kín, ù to lên, thế giới âm thanh bỗng lệch hẳn về một bên — nó khiến người ta hoang mang. Không biết nặng hay nhẹ. Không biết có “điếc luôn” không. Và cái tâm lý rất thật của nhiều anh chị lớn tuổi: “chắc do tuổi già thôi”, “chắc ráy tai”, “để mấy hôm tự khỏi”.

Tôi phải nói thẳng với anh chị điều quan trọng nhất của cả bài viết này: nghe kém đột ngột một bên tai là dấu hiệu KHÔNG được phép chờ. Có loại lành, có loại là cấp cứu tai thực sự — và tại nhà, anh chị không có cách nào tự phân biệt được hai loại đó. Tôi không hứa với ai rằng “đi khám là chắc chắn hồi phục” — y khoa tử tế không nói kiểu đó. Nhưng đi SỚM là yếu tố quan trọng nhất mà chính anh chị chủ động được. Bác trai kia cuối cùng lại là một câu chuyện đáng để anh chị đọc đến cuối.

Nghe kém đột ngột một bên tai là gì, và vì sao nó khác “nghe kém do tuổi già”?

Câu trả lời ngắn gọn: nghe kém đột ngột là khi một bên tai kém hẳn đi nhanh — trong vài giờ đến vài ngày — chứ không phải mờ dần qua nhiều năm. Chính cái “đột ngột” và “một bên” đó mới là điều đáng lo, khác hẳn với nghe kém do tuổi già vốn diễn ra chậm và thường ở cả hai tai.

Tôi hay ví thế này cho anh chị dễ hình dung. Nghe kém do tuổi già giống như một cái bóng đèn cũ, mờ dần đi qua năm tháng — hôm nay so với hôm qua thì chẳng thấy khác, nhưng năm nay so với năm ngoái thì rõ là tối hơn. Nó chậm, đều, và thường ở cả hai tai cùng lúc.

Còn nghe kém đột ngột thì như ai đó bất ngờ vặn nhỏ âm lượng của riêng một bên tai, chỉ trong một hai ngày. Sáng ngủ dậy đã thấy khác. Hoặc đang sinh hoạt bình thường thì tai một bên “tụt” hẳn xuống.

Vì sao sự khác biệt này lại quan trọng đến thế? Vì cái diễn ra CHẬM thường là quá trình lão hóa tự nhiên, mình còn thời gian để tính. Còn cái diễn ra NHANH và LỆCH một bên thì cơ thể đang báo hiệu có một sự cố cấp — và một số sự cố cấp ở tai là loại “càng để lâu càng khó cứu”.

Nhiều anh chị gộp tất cả vào một rọ “tai kém do già rồi” nên chủ quan. Đây chính là chỗ tôi muốn anh chị dừng lại. Không phải cứ lớn tuổi thì mọi trục trặc ở tai đều là “do tuổi”. Để hiểu vì sao có cái chờ được, có cái không, ta cần bóc tách xem đằng sau cái tai bị bịt ấy có thể là những nguyên nhân nào.

Vì sao cùng là “tai bị bịt” mà có loại chờ được, có loại phải chạy ngay?

Câu trả lời ngắn gọn: vì “tai bị bịt” thực ra gộp hai nhóm nguyên nhân rất khác nhau — một nhóm là “nghẽn đường truyền” ở tai ngoài/tai giữa (thường lành hơn, xử lý được), một nhóm là “hỏng bộ nhận tín hiệu” ở tai trong (điếc đột ngột thần kinh — đây mới là cấp cứu). Nhìn từ bên ngoài, hai nhóm này có thể giống hệt nhau.

Anh chị hình dung tai như một dây chuyền dẫn âm thanh. Âm thanh đi từ ngoài vào, qua ống tai, đập vào màng nhĩ, truyền qua chuỗi xương nhỏ ở tai giữa, rồi đến “bộ cảm biến” nằm sâu trong tai trong — nơi chuyển rung động thành tín hiệu gửi lên não. Trục trặc ở bất kỳ đoạn nào cũng khiến ta nghe kém. Nhưng đoạn nào hỏng lại quyết định chuyện gấp hay không gấp.

Nhóm 1 — nghẽn đường truyền (thường lành hơn). Đây là khi đường ống bị bịt, còn “bộ cảm biến” vẫn tốt. Hay gặp nhất:

• Nút ráy tai bịt kín ống tai. Ráy vốn là thứ bình thường, thậm chí có ích — nó như lớp áo bảo vệ ống tai. Nhưng ở người lớn tuổi, ráy dễ khô và tích thành nút cứng. Đến một hôm anh chị tắm gội, nước lọt vào, nút ráy nở ra bít kín ống tai — thế là sáng ra thấy tai bịt đột ngột. Nghe thì giật mình, nhưng bản chất chỉ là cái nút chặn đường. Loại này bác sĩ soi và lấy ráy là cải thiện được.
• Viêm tai giữa ứ dịch sau cảm cúm. Sau đợt cảm, sổ mũi, cái vòi nối mũi họng với tai giữa bị tắc, dịch ứ lại phía sau màng nhĩ. Tai giống như căn phòng bị đọng nước, âm thanh truyền qua bị “ngậm nước” nên nghe tậm tịt, đầy tai, ù trầm, có khi lục bục khi nuốt. Loại này cũng có hướng xử lý.

Nhóm này thường đi kèm cảm giác đầy tai, ù trầm, và hay có bối cảnh rõ (vừa ốm dậy, vừa tắm gội xong…).

Nhóm 2 — hỏng bộ nhận tín hiệu ở tai trong (điếc đột ngột thần kinh). Y văn gọi là điếc đột ngột tiếp nhận — nghe kém rõ một bên xuất hiện nhanh, trong vài giờ đến vài ngày, thường kèm ù tai và có thể kèm chóng mặt. Ở đây, đường ống có thể vẫn thông (nên tôi soi tai thấy “bình thường”), nhưng chính cái bộ cảm biến tinh vi trong tai trong đang gặp sự cố. Cái này giống như micro của điện thoại bị hỏng — dây vẫn nối, loa vẫn tốt, nhưng đầu thu âm đã trục trặc.

Và đây là điểm mấu chốt: nhóm 2 là một cấp cứu tai. Vì tế bào thần kinh nghe rất “khó tính” — bị tổn thương mà không được can thiệp sớm thì cơ hội hồi phục giảm dần theo thời gian.

Đây chính là lý do bác trai đầu bài, dù tôi soi tai thấy sạch sẽ, tôi vẫn không dám để bác “về theo dõi thêm”. Vì cái tai nhìn bình thường không loại trừ được nhóm 2. Mà nhóm 2 thì có một thứ tôi phải giải thích kỹ cho anh chị: giờ vàng.

“Giờ vàng” trong điều trị điếc đột ngột nghĩa là gì?

Câu trả lời ngắn gọn: “giờ vàng” nghĩa là điếc đột ngột thần kinh được điều trị càng sớm — trong những ngày đầu — thì cơ hội hồi phục sức nghe càng cao; để trôi qua nhiều tuần, cơ hội thường giảm đi nhiều. Không ai hứa chắc hồi phục, nhưng “đi sớm” là yếu tố mạnh nhất mà người bệnh tự quyết định được.

Trước tiên, xin anh chị hiểu chữ “giờ vàng” cho đúng, đừng nghe rồi hoảng loạn tưởng “phải chạy vào viện trong một tiếng đồng hồ”. Ý nó là: với điếc đột ngột, bắt đầu điều trị càng sớm bao nhiêu thì cơ hội lấy lại thính lực càng tốt bấy nhiêu. Những ngày đầu tiên là quý nhất.

Tôi hay dùng hình ảnh này. Anh chị tưởng tượng nhà đang dột, nước bắt đầu thấm xuống trần. Nếu mình leo lên vá ngay khi trời còn dột, khả năng cứu được cái trần rất cao. Để vài tuần, nước ngấm ruỗng cả mảng, lúc đó có sửa cũng khó về như cũ. Tai trong cũng vậy — can thiệp khi tổn thương còn “mới” thì cơ hội tốt hơn nhiều so với khi để lâu.

Vì sao lại có chuyện “sớm thì hơn”? Vì các tế bào nghe trong tai trong khi bị tổn thương, mình có một khoảng thời gian để tác động, hỗ trợ chúng phục hồi trước khi tổn thương thành cố định. Qua khoảng đó, việc điều trị vẫn nên làm, nhưng khả năng lấy lại được sức nghe thường thấp hơn hẳn.

Tôi nói thật lòng với anh chị: điếc đột ngột là một trong số ít tình huống ở tai mà thời gian đóng vai trò gần như quyết định. Nó không đau đến mức khiến người ta hốt hoảng chạy đi viện — đó chính là cái bẫy. Nó chỉ “ù ù, bịt bịt”, dễ khiến người ta nghĩ để mấy hôm rồi tính. Và chính mấy hôm chần chừ đó nhiều khi là khoảng cách giữa “cứu được” và “tiếc nuối”.

Tôi phải nói rõ điều này để anh chị không hiểu lầm: đi khám sớm KHÔNG có nghĩa là chắc chắn nghe lại như cũ. Có người hồi phục tốt, có người hồi phục một phần, có người không. Y khoa trung thực thì phải nói vậy. Nhưng trong tất cả các yếu tố, cái duy nhất anh chị nắm trong tay là: đừng để trễ. Vậy tại sao mình không thể tự phân biệt ở nhà để biết ca của mình có gấp hay không?

Tại sao ở nhà không thể tự biết mình thuộc loại nào?

Câu trả lời ngắn gọn: vì hai nhóm nguyên nhân có thể biểu hiện giống hệt nhau bên ngoài — cùng ù, cùng đầy tai, cùng nghe kém một bên — và việc phân biệt cần soi tai cùng đo sức nghe, những thứ chỉ làm được ở phòng khám. Do đó nguyên tắc an toàn là: nghe kém đột ngột một bên thì đi khám ngay, để bác sĩ tách hai loại giúp anh chị.

Nhiều anh chị nhắn tin hỏi tôi: “Bác sĩ ơi, tai tôi ù thế này là ráy tai hay bệnh nặng?” Tôi luôn phải trả lời một cách trung thực: qua tin nhắn, hay chỉ bằng cảm giác của anh chị, không ai khẳng định được. Vì sao?

Tôi hay ví cái cảm giác “tai bị bịt” như tín hiệu đèn báo trên xe ô tô. Đèn sáng lên, anh chị biết có gì đó không ổn — nhưng cùng một cái đèn có thể báo chuyện nhỏ như thiếu nước rửa kính, cũng có thể báo chuyện lớn như trục trặc động cơ. Ngồi trong xe, anh chị không đoán được. Phải cắm máy chẩn đoán mới biết.

Tai cũng thế. Cái nút ráy tai và cái điếc đột ngột thần kinh — hai thứ nặng nhẹ khác nhau một trời một vực — lại có thể cho ra cùng một cảm giác: tai bịt, ù, nghe kém một bên. Anh chị không nhìn thấy bên trong tai mình. Anh chị cũng không tự đo được sức nghe của từng tai. Mà đó lại chính là hai việc giúp bóc tách nguyên nhân.

Khi bác trai đầu bài ngồi trước mặt tôi, tôi làm hai việc rất đơn giản. Một, soi tai — để xem ống tai có nút ráy không, màng nhĩ có ứ dịch, viêm nhiễm không. Hai, đo sức nghe — để biết tai kém ở “đoạn đường truyền” hay ở “bộ nhận tín hiệu”. Chính bước đo sức nghe mới hé lộ tai bác thuộc nhóm nào, điều mà mọi cái ngoáy tăm bông ở nhà không thể nói cho bác biết.

Và đây là lý do vì sao tôi luôn can anh chị đừng tự “xử lý” ở nhà. Ngoáy tăm bông sâu để móc ráy có thể đẩy ráy vào sâu hơn, làm trầy ống tai, thậm chí tổn thương màng nhĩ. Nhỏ đủ thứ dầu, nước ấm, oxy già… khi chưa biết màng nhĩ có thủng hay không cũng rủi ro. Nguy hiểm hơn cả: mỗi ngày ngồi nhà “thử cách dân gian” là mỗi ngày trôi qua của giờ vàng, nếu chẳng may anh chị thuộc nhóm 2.

Nguyên tắc tôi muốn anh chị khắc trong đầu rất gọn: một bên tai bỗng nghe kém rõ trong vài giờ tới vài ngày — hãy coi như chuyện khẩn cho tới khi bác sĩ khám và loại trừ. Thà đi khám một lần mà hóa ra chỉ là nút ráy, còn hơn ngồi nhà bỏ lỡ một ca điếc đột ngột. Vậy cụ thể, dấu hiệu nào là chờ được vài ngày, dấu hiệu nào phải chạy đi ngay trong ngày?

Khi nào yên tâm đi khám sớm — khi nào phải đi khám NGAY

Đây là phần tôi mong anh chị đọc kỹ nhất và lưu lại. Tôi chia làm hai mức rõ ràng.

Anh chị để ý giúp tôi: cái làm nên khác biệt lớn nhất giữa Mức 1 và Mức 2 là hai chữ “đột ngột” và “một bên”. Từ từ, hai bên, nhẹ nhàng — thường ít khẩn hơn. Đột ngột, một bên, rõ rệt — coi như khẩn cho tới khi được loại trừ. Còn khi đã quyết định đi, anh chị nên chuẩn bị và làm gì cho đúng?

Anh chị nên làm gì ngay lúc này

1. Đừng chần chừ “để vài hôm xem sao”. Nếu tai vừa kém đột ngột một bên, hãy sắp xếp đi khám chuyên khoa Tai Mũi Họng ngay trong ngày hoặc sớm nhất có thể. Đây là việc quan trọng nhất anh chị chủ động được.
2. Ngưng ngoáy tai, ngưng móc ráy bằng tăm bông, ngưng nhỏ các loại dung dịch tự chế hay oxy già khi chưa được bác sĩ soi. Nếu là nút ráy, việc này dễ làm nặng thêm; nếu là điếc đột ngột, nó vô ích mà còn làm chậm giờ vàng.
3. Ghi lại mốc thời gian: tai bắt đầu kém từ lúc nào, sáng ngủ dậy đã thấy hay xuất hiện dần. Thông tin “mấy ngày rồi” rất quan trọng với bác sĩ, vì nó cho biết còn trong giờ vàng hay không.
4. Liệt kê triệu chứng đi kèm: có chóng mặt không, ù kiểu gì, có đau, có chảy dịch, gần đây có cảm cúm, có chấn thương hay tiếng nổ lớn không.
5. Mang theo đơn thuốc đang dùng và tiền sử bệnh (huyết áp, tiểu đường, bệnh tim mạch…) — những thứ này liên quan đến chẩn đoán và điều trị.
6. Nếu có bất kỳ dấu hiệu mức 2 nghi đột quỵ (liệt mặt, yếu tay chân, nói khó), gọi cấp cứu ngay, không tự đi xe máy một mình.
7. Không tự mua thuốc uống, đặc biệt là kháng sinh hay corticoid. Mọi thuốc trong nhóm bệnh này phải do bác sĩ khám và chỉ định.

Làm được mấy việc trên, anh chị đã chủ động đúng phần việc của mình. Phần còn lại — phân loại và điều trị — hãy để bác sĩ lo. Giờ tôi trả lời nhanh mấy câu anh chị hay hỏi nhất.

Câu hỏi thường gặp

1. Vì sao tự nhiên đang khỏe mà một bên tai lại nghe kém đột ngột? Có nhiều tầng nguyên nhân. Nhẹ thì do nút ráy hoặc ứ dịch tai giữa sau cảm cúm. Đáng lo hơn là điếc đột ngột thần kinh — tổn thương ở bộ nhận tín hiệu trong tai trong, thường liên quan tới trục trặc dòng máu nuôi hoặc viêm. Nhiều trường hợp không tìm ra nguyên nhân rõ ràng, nhưng điều đó không làm giảm mức độ cần đi khám sớm. Việc của anh chị không phải là tự đoán nguyên nhân, mà là đi để bác sĩ tìm.

2. Tôi để mấy tuần rồi mới đi khám thì có còn kịp không? Vẫn nên đi khám, đừng bỏ cuộc. Đúng là điều trị điếc đột ngột càng sớm cơ hội hồi phục càng cao, và để lâu thì cơ hội thường giảm. Nhưng đi muộn vẫn hơn không đi — bác sĩ còn cần xác định nguyên nhân, loại trừ những vấn đề khác và tư vấn hướng đi tiếp cho anh chị.

3. Đi khám sớm thì có chắc chắn hồi phục sức nghe, hay có phải chắc chắn đeo máy trợ thính? Không có câu trả lời chung cho mọi người, và anh chị nên cảnh giác với bất kỳ ai hứa “khỏi 100%”. Có người hồi phục tốt, có người hồi phục một phần, có người cần đến giải pháp hỗ trợ nghe. Kết quả phụ thuộc nguyên nhân, mức độ tổn thương và đặc biệt là đi khám sớm hay muộn. Rất nhiều trường hợp chỉ cần lấy nút ráy hay điều trị dịch tai giữa là ổn, máy trợ thính chỉ là một lựa chọn trong nhiều, không phải điều mặc định. Tôi không hứa trước điều gì — nhưng tôi khẳng định đi sớm luôn cho anh chị cơ hội tốt hơn.

4. Ù tai một bên không kèm nghe kém rõ thì có cần đi ngay không? Ù tai một bên xuất hiện đột ngột cũng là dấu hiệu nên được khám, vì nó có thể đi cùng nhóm nguyên nhân ở tai trong. Đừng vì “vẫn nghe được” mà chủ quan. Đi soi và đo sức nghe sẽ giúp yên tâm hoặc phát hiện sớm.

Lời nhắn gửi

Tôi quay lại chuyện bác trai đầu bài. Sau khi soi tai và đo sức nghe, tôi giải thích cho bác vì sao không thể để về theo dõi thêm, và bác đồng ý bước vào lộ trình thăm khám, đánh giá ngay hôm đó. Điều tôi nhớ nhất không phải kết quả — mà là câu bác nói lúc ra về: “May mà tôi không nghe lời cái tăm bông thêm mấy hôm nữa.”

Anh chị ạ, cái tai bị bịt một buổi sáng có thể chỉ là chút ráy. Nhưng cũng có thể là lời cảnh báo mà cơ thể chỉ nói một lần, trong một khoảng thời gian ngắn. Tôi viết bài này không để dọa anh chị, mà để anh chị đừng đánh cược cái nghe của mình vào hai chữ “chờ xem”. Đừng gộp mọi trục trặc ở tai vào “do tuổi già”. Tuổi tác không phải cái cớ để một bên tai được quyền hỏng mà không ai xem xét.

Nếu anh chị hoặc người thân vừa thấy một bên tai kém đột ngột, xin đừng chờ. Đến khám chuyên khoa Tai Mũi Họng để được tìm đúng nguyên nhân và có hướng xử lý kịp thời. Nếu cần một nơi đồng hành, tôi và cộng sự tại Phòng khám Bác sĩ Hiệu Tai Mũi Họng (Long Biên) luôn sẵn sàng khám kỹ, giải thích rõ, và đi cùng anh chị chặng đường phía sau — không chỉ một lần khám lẻ. Với những chuyện đột ngột như thế này, anh chị cứ liên hệ sớm để được hướng dẫn, đừng ngại. Lời hứa của chúng tôi vẫn là: tìm đúng nguyên nhân — điều trị dứt điểm trong khả năng y khoa cho phép — đồng hành lâu dài.

Về tác giả

Bác sĩ Phùng Tiến Hiệu — Bác sĩ đa khoa, chuyên sâu Tai Mũi Họng (Cao học TMH, Đại học Y Hà Nội); Giám đốc và phụ trách chuyên môn Phòng khám Bác sĩ Hiệu Tai Mũi Họng (Long Biên). Tôi đã thăm khám, điều trị và phẫu thuật các bệnh lý Tai Mũi Họng cho hàng trăm nghìn lượt khách hàng; nhiều bệnh nhân nghe kém, ù tai sẵn sàng đi xa để được khám đúng nguyên nhân. Triết lý của tôi: tìm đúng nguyên nhân, hạn chế lạm dụng kháng sinh, không xem nhẹ điều gì “chỉ vì tuổi già”. “Chăm sóc sức khỏe và truyền cảm hứng để làm thay đổi cuộc sống của người khác trở nên tốt đẹp hơn.”

Miễn trừ y khoa

Bài viết mang tính cung cấp kiến thức, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán và điều trị trực tiếp của bác sĩ. Mỗi người có tình trạng riêng. Khi có dấu hiệu nghe kém đột ngột hoặc bất kỳ dấu hiệu cờ đỏ nào nêu trên, anh chị hãy đến cơ sở y tế chuyên khoa để được thăm khám. Mọi thuốc, đặc biệt là kháng sinh và corticoid, chỉ dùng khi được bác sĩ khám và chỉ định.

Nguồn tham khảo

• Khuyến cáo lâm sàng về điếc đột ngột tiếp nhận (sudden sensorineural hearing loss) từ các hiệp hội chuyên khoa Tai Mũi Họng — Đầu Mặt Cổ; vai trò của thời gian (“giờ vàng”) trong điều trị. **
• Tài liệu y khoa về phân biệt nghe kém dẫn truyền (nút ráy, viêm tai giữa ứ dịch) và nghe kém tiếp nhận. **
• Khuyến cáo về dấu hiệu cờ đỏ cần loại trừ đột quỵ khi có chóng mặt/liệt mặt kèm nghe kém. **
• Kinh nghiệm thăm khám lâm sàng tại Phòng khám Bác sĩ Hiệu Tai Mũi Họng (Long Biên).